Çanakkale'deki Arap alayları...

“Çanakkale Savaşı'nda Arap Alayları vardı, dolayısıyla Türk Arap-Kürt İttifakı kurmalıyız” söylemlerine karşı bir takipçimiz, Fahrettin Altay Paşa'nın anılarını hatırlattı.

Çanakkale Savaşı'nda 72. ve 77. alayın büyük bir kısmı Suriyeli Araplardan oluşuyordu. Fahrettin Altay Paşa, 1912-1922 yılları arasındaki anılarını anlattığı “10 Yıl Savaş ve Sonrası” adlı kitabında 72. ve 77. alay askerlerinin alaydan kaçarak saklandıkları çadırlarda nargile içtiklerini söylüyor:

“Arıburnu önlerinde deniz yüzlerce gemiyle örtülmüştü. Top sesleri aralıksız devam ediyordu. Aramızdaki vadi cepheden gelen yaralılarla dolmaya başladı. İlerimizdeki 72. Arap alayının çadırlı ordugâhında alaydan kaçan birçok Arap erlerin çadırlarda saklandıklarını ve nargile içmekte olduklarını gördük.” (10 yıl savaş ve sonrası sayfa 90)

***

Mehmet Kaan Mete ise Fahrettin Altay Paşa'nın yukarıda verdiğim sözlerini de alıntı yaptıktan sonra “10 Yıl Savaş ve Sonrası” kitabının 82 ve 83'üncü sayfalarında da konunun nasıl geçtiğini özetliyor:

“Mustafa Kemal Bey, Gelibolu'dan geçerken bize uğradı. Kendisini ilk defa görmüş oluyordum. Enerjik, muhatabına itimat telkin eden, tok sözlü, sarı saçlı, mavi gözlü, düzgün endamlı genç bir komutan... Görüştükten sonra kendisini uğurladık. Eceabat'a gider gitmez beni telefonla aradı: 'Aman Reis bey, Kumandan Paşa’dan rica edelim. Bana verilen 72 ve 77 numaralı alaylar Arap’tır. Bir kısmı Yezidi, Nusayri gibi savaşa karşı insanlardır. Eğitimleri de azdır. Bunları geri alsınlar. Halis Türk delikanlıları olan ve eğitimleri oldukça ilerlemiş bulunan benim eski iki depo alayımı geri göndersinler.' dedi.”

***

Hani Çanakkale Savaşı'nda Yarbay Mustafa Kemal Bey'in “Ben sizlere taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum dediği” askerler var ya, onlar 57'nci alay askerleriydi ve düşmanı, canları pahasına durdurmuşlardı.

Çanakkale Kara Muharebelerinin başladığı gün olan 25 Nisan 1915 sabahı, 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal, kendisine bu yönde bir emir gelmemiş olmasına rağmen düşman çıkartmasını haber alır almaz yanına 57. Alay'ı ve bir dağ bataryasını alarak, kişisel inisiyatifiyle stratejik açıdan önemli olan Conkbayırı'na doğru hareket etti. 3.600 subay ve asker, Conkbayırı'na varıldığı anda bizzat Yarbay Mustafa Kemal'in emriyle, kendisinden yaklaşık 2-3 kat daha fazla olan Anzak birliklerine karşı taarruza geçerek, sabah 4.30'dan beri düşmanla çatışma halinde bulunan Yarbay Mehmet Şefik Bey komutasındaki 27. Alay'ın yardımına yetişmiş oldu. 25 Nisan-3 Mayıs tarihleri arasındaki Arıburnu muharebelerinde ciddi zayiat veren alay, savaş ortalarında takviye edildi. Alay, savaşın siper harbine dönüşmesiyle, Merkeztepe-Bombasırtı civarında konuşlandı ve savaş sonuna kadar bu bölgeyi başarıyla savundu. Arıburnu Muharebelerindeki başarısı nedeniyle yarbaylığa terfi ettirilen alay komutanı Hüseyin Avni Bey, 13 Ağustos 1915 Cuma günü, Ramazan Bayramı'nın ikinci gününde, Kesikdere'deki alay karargâhı yakınlarına düşen bir top mermisiyle şehit oldu. Yerine 24 Ağustos tarihinde 3. Tabur Komutanı Ali Hayri (Arıburun) Bey atandı.

"57'nci alay şehitler listesi", İnternet ortamında bulunabilir.

***

Bir de emekli tümgeneral Osman Pamukoğlu'nun anlattıkları var:

“Çanakkale'de Arap alayları vardı, diyorlar. Çanakkale'de Alman taburları da vardı. Bu mantığa göre Türk-Arap-Kürt ittifakına Almanları da katalım bari.

Çanakkale'de resmi olarak 48 bin şehit verilmiştir. Bunların 992'si Güneydoğu illerimizdendir. Bunun da 502'si Antep'tendir. Geri kalanın içinde de Türkler, Süryaniler ve Kürtler vardır."

Tabii Güneydoğu'dan Çanakkale savaşına katılan asker sayısının az olmasının sebebi, zamanın coğrafi şartlarına göre asker sevk etmenin daha zor olmasıydı. Bu sebeple, kısa zamanda sevkiyat yapılabilecek illerden asker toplanmıştı. Meselâ 57. Alay şehitleri, Çanakkale, Balıkesir, Bursa, Kastamonu, Ankara, Antep, Sinop, Kırşehir, Antalya, Bolu, Burdur, Uşak, Bilecik, Manisa, Denizli, Aydın, Maraş, Kütahya, Afyon, Çankırı, Çorum, Amasya, Tokat, Yozgat, Kayseri, Zonguldak, Karabük, Malatya, Kırıkkale, Trabzon ve Lazkiye’dendir.

Arslan Bulut

(1 Mayıs 2026, Yeniçağ)